राहुल गांधींच्या दलित अत्याचाराच्या आरोपांवरील पोस्टला यशोमती ठाकूर यांचा रिपोस्ट; खरगे यांच्या सभास्थळी झालेल्या ‘शुद्धीकरणा’वरून देशभरात राजकीय वाद

हल्द्वानीतील घटनेवरून काँग्रेस आक्रमक; ‘शुद्धीकरण म्हणजे अस्पृश्यतेचा दुसरा प्रकार’, राहुल गांधींचा आरोप

अमरावती : उत्तराखंडमधील हल्द्वानी येथे काँग्रेसचे राष्ट्रीय अध्यक्ष मल्लिकार्जुन खरगे यांच्या सभेनंतर त्याच ठिकाणी करण्यात आलेल्या कथित ‘शुद्धीकरण’ विधीवरून देशातील राजकारण चांगलेच तापले आहे. काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांनी या घटनेला दलितांविरोधातील भेदभाव आणि अस्पृश्यतेशी जोडत कठोर कारवाईची मागणी केली आहे. राहुल गांधी यांच्या याच फेसबुक पोस्टला काँग्रेसच्या वरिष्ठ नेत्या तथा माजी मंत्री यशोमती ठाकूर यांनी रिपोस्ट केल्याने हा मुद्दा आता महाराष्ट्रातही चर्चेचा विषय ठरला आहे.

राहुल गांधी यांनी आपल्या फेसबुक पोस्टमध्ये देशातील दलित समाजाला जन्मापासून मृत्यूपर्यंत विविध प्रकारच्या अपमानाला सामोरे जावे लागते, असा गंभीर आरोप केला आहे. दलित समाजातील एखादी व्यक्ती जितकी प्रभावीपणे आपला आवाज उठवते, तितका तिच्यावर तीव्र हल्ला होतो, असेही त्यांनी म्हटले आहे.

राहुल गांधी यांनी विशेषतः काँग्रेस अध्यक्ष मल्लिकार्जुन खरगे यांच्यासोबत हल्द्वानी येथे घडलेल्या घटनेचा उल्लेख करत, सभेनंतर करण्यात आलेले कथित ‘शुद्धीकरण’ हे केवळ धार्मिक विधी नसून अस्पृश्यतेचेच दुसरे स्वरूप असल्याचा आरोप केला आहे.

नेमके प्रकरण काय?

उत्तराखंडमधील हल्द्वानी येथे मल्लिकार्जुन खरगे यांनी काँग्रेसच्या एका जाहीर सभेला संबोधित केले होते. त्यानंतर काही दिवसांनी त्याच सभास्थळी काही संघटनांकडून हवन किंवा ‘शुद्धीकरण’ विधी करण्यात आल्याचा प्रकार समोर आला. याच घटनेनंतर मोठा राजकीय वाद निर्माण झाला. काँग्रेसने या कृतीवर तीव्र आक्षेप घेत, मल्लिकार्जुन खरगे हे दलित समाजातून येत असल्यामुळेच त्यांच्या सभेनंतर अशा प्रकारचा विधी करण्यात आल्याचा आरोप केला. काँग्रेसच्या म्हणण्यानुसार, एखाद्या व्यक्तीने वापरलेल्या किंवा भाषण केलेल्या सार्वजनिक ठिकाणाचे त्यानंतर ‘शुद्धीकरण’ करणे, ही बाब गंभीर असून ती अस्पृश्यतेची भावना दर्शवते. मल्लिकार्जुन खरगे यांनीही या प्रकाराबाबत आपली नाराजी व्यक्त केली आहे. या घटनेमुळे आपल्याला अस्पृश्यतेची वेदना पुन्हा जाणवल्याचे त्यांनी म्हटल्याचे वृत्त समोर आले आहे.

राहुल गांधींचा थेट पंतप्रधानांवर निशाणा

या संपूर्ण प्रकरणावर राहुल गांधी यांनी आता आक्रमक भूमिका घेतली आहे. फेसबुकवरील आपल्या पोस्टमध्ये त्यांनी म्हटले आहे की, देशातील प्रत्येक दलित व्यक्तीला जन्मापासून मृत्यूपर्यंत, प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक पावलावर अपमान सहन करावा लागतो. दलित समाजातील व्यक्तीचा आवाज जितका बुलंद होत जातो, तितका त्याच्यावर अधिक तीव्र हल्ला होतो, असा आरोपही राहुल गांधी यांनी केला. हल्द्वानी येथे मल्लिकार्जुन खरगे यांच्या सभेनंतर करण्यात आलेल्या कथित ‘शुद्धीकरणा’चा उल्लेख करत राहुल गांधी यांनी म्हटले की, ‘शुद्धीकरण’ या नावाखाली करण्यात आलेली ही कृती खरगे यांच्याविरोधातील अस्पृश्यतेचा प्रकार आहे. अस्पृश्यता ही भारतीय संविधानानुसार गंभीर बाब असून तिच्याविरोधात स्पष्ट तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. या प्रकरणाला अनेक दिवस उलटूनही अद्याप कोणतीही ठोस कारवाई झाली नसल्याचा आरोप राहुल गांधी यांनी केला आहे.

SC-ST कायद्यांतर्गत FIR दाखल करण्याची मागणी

राहुल गांधी यांनी या प्रकरणात थेट कायदेशीर कारवाईची मागणी केली आहे. संबंधित व्यक्तींविरोधात अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्यांतर्गत FIR दाखल करून कारवाई करण्यात यावी, अशी त्यांची मागणी आहे. राहुल गांधी यांनी आपल्या पोस्टमधून पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्यावरही टीका केली आहे. देशातील दलित समाजाला सरकारची कथित दलितविरोधी विचारधारा स्पष्टपणे दिसत असल्याचा आरोप त्यांनी केला. या प्रकरणात आता चेंडू भाजपच्या कोर्टात असल्याचे सांगत, लवकरात लवकर FIR दाखल करून संबंधितांवर कारवाई करण्यात यावी आणि न्याय मिळावा, अशी मागणी राहुल गांधी यांनी केली आहे. कारवाई झाली नाही, तर न्यायासाठी लढा कसा द्यायचा हे काँग्रेस पक्षाला चांगले माहीत असल्याचा इशाराही त्यांच्या पोस्टमधून देण्यात आला आहे.

यशोमती ठाकूर यांचा राहुल गांधींच्या पोस्टला रिपोस्ट

या संपूर्ण प्रकरणात महाराष्ट्रातील काँग्रेस नेत्या आणि माजी मंत्री यशोमती ठाकूर यांनी राहुल गांधी यांची फेसबुक पोस्ट रिपोस्ट केली आहे. यशोमती ठाकूर या महाराष्ट्रातील काँग्रेसच्या प्रमुख नेत्यांपैकी एक असून अमरावती जिल्ह्यात त्यांचे मोठे राजकीय अस्तित्व आहे. त्यामुळे त्यांनी राहुल गांधींच्या पोस्टला रिपोस्ट केल्यानंतर हल्द्वानीतील या घटनेची चर्चा अमरावतीसह महाराष्ट्राच्या राजकीय वर्तुळातही सुरू झाली आहे. दलित समाजावरील भेदभाव, अस्पृश्यता आणि संविधानिक अधिकार या मुद्द्यांवर काँग्रेस सातत्याने आक्रमक भूमिका घेत असल्याचे या पोस्टमधून दिसून येत आहे.

काँग्रेसचा आरोप : ही केवळ धार्मिक कृती नव्हे

काँग्रेस नेत्यांनी या प्रकरणात असा मुद्दा उपस्थित केला आहे की, एखाद्या सार्वजनिक कार्यक्रमानंतर त्या ठिकाणाचे ‘शुद्धीकरण’ करण्याची गरज का भासली? जर हा विधी मल्लिकार्जुन खरगे यांच्या सभेनंतरच करण्यात आला असेल, तर त्यामागे नेमका कोणता संदेश देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला, असा प्रश्न काँग्रेसकडून उपस्थित करण्यात येत आहे. काँग्रेसच्या नेत्यांचे म्हणणे आहे की, मल्लिकार्जुन खरगे हे केवळ काँग्रेसचे राष्ट्रीय अध्यक्ष नाहीत, तर देशातील दलित समाजाचे प्रतिनिधित्व करणारे एक मोठे राजकीय व्यक्तिमत्त्व आहेत. अशा नेत्याने सभा घेतलेल्या ठिकाणाचे त्यानंतर ‘शुद्धीकरण’ करणे हा प्रकार अपमानजनक असल्याचा काँग्रेसचा आरोप आहे. याच कारणामुळे काँग्रेसने या घटनेला संविधानातील समानता आणि अस्पृश्यतेविरोधातील तरतुदींशी जोडले आहे.

संविधानातील अस्पृश्यतेविरोधातील भूमिका

भारतीय संविधानाने अस्पृश्यतेचे उच्चाटन स्पष्टपणे केले आहे. त्यामुळे कोणत्याही व्यक्तीशी जात, धर्म किंवा सामाजिक पार्श्वभूमीच्या आधारावर भेदभाव करणे हा गंभीर सामाजिक आणि कायदेशीर मुद्दा ठरू शकतो. मात्र, हल्द्वानीतील या विशिष्ट प्रकरणात कोणत्या परिस्थितीत आणि कोणत्या उद्देशाने ‘शुद्धीकरण’ विधी करण्यात आला, यावरूनच पुढील कायदेशीर कारवाईचा मुद्दा महत्त्वाचा ठरणार आहे. काँग्रेसने या प्रकरणात थेट जातीय भेदभावाचा आरोप केला आहे. तर दुसरीकडे संबंधित संघटना आणि भाजपच्या काही नेत्यांनी हे आरोप फेटाळून लावत, या विधीमागे जातीय कारण नसल्याचा दावा केला आहे.

भाजप आणि संबंधित संघटनांची बाजू काय?

या प्रकरणात आरोप झाल्यानंतर भाजप आणि संबंधित संघटनांकडून वेगळी बाजू मांडण्यात आली आहे. सभेनंतर करण्यात आलेल्या विधीचा संबंध मल्लिकार्जुन खरगे यांच्या दलित असण्याशी नसल्याचा दावा करण्यात आला आहे. सभेदरम्यान करण्यात आलेल्या काही राजकीय घोषणा आणि कार्यक्रमाच्या स्वरूपामुळे हा धार्मिक विधी करण्यात आल्याचे संबंधितांकडून सांगण्यात आले आहे. रामलीला मैदानाचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व असल्याने हा विधी करण्यात आल्याचा युक्तिवादही करण्यात आला आहे. भाजपनेही अस्पृश्यतेला समर्थन देत नसल्याची भूमिका घेतली आहे. काही नेत्यांनी या प्रकरणाची चौकशी करण्यात येईल, असेही म्हटले आहे. म्हणूनच या प्रकरणात आता दोन पूर्णपणे वेगळे राजकीय दृष्टिकोन समोर आले आहेत. एका बाजूला काँग्रेस या घटनेला दलितांविरोधातील भेदभाव आणि अस्पृश्यतेचा प्रकार मानत आहे, तर दुसऱ्या बाजूला भाजप आणि संबंधित संघटना जातीय हेतू असल्याचा आरोप फेटाळत आहेत.

संसदेपर्यंत पोहोचला वाद

हल्द्वानीतील ही घटना केवळ स्थानिक पातळीपुरती मर्यादित राहिली नाही. या मुद्द्यावर राष्ट्रीय राजकारणातही जोरदार प्रतिक्रिया उमटल्या. मल्लिकार्जुन खरगे यांनी या घटनेबाबत संसदेतही आपली भूमिका मांडली. त्यानंतर काँग्रेस आणि भाजपमध्ये आरोप-प्रत्यारोपांची मालिका सुरू झाली. दलित समाज, संविधान आणि अस्पृश्यता यांसारख्या संवेदनशील मुद्द्यांशी हे प्रकरण जोडले गेल्याने राजकीय वातावरण अधिकच तापले आहे. काँग्रेसकडून देशभरात या मुद्द्यावर आंदोलन आणि निषेध करण्यात येण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात येत आहे.

‘शुद्धीकरण’ शब्दावरूनच निर्माण झाला मोठा प्रश्न

या संपूर्ण वादाचा केंद्रबिंदू ‘शुद्धीकरण’ हा शब्द आणि त्यामागचा उद्देश आहे. काँग्रेसचा प्रश्न आहे की, एखाद्या राजकीय नेत्याच्या सभेनंतर सार्वजनिक ठिकाणाचे शुद्धीकरण करण्याची आवश्यकता का निर्माण झाली? जर हे शुद्धीकरण केवळ धार्मिक कारणांसाठी करण्यात आले असेल, तर त्याच ठिकाणी इतर राजकीय सभा झाल्यानंतरही अशाच प्रकारचे विधी करण्यात आले होते का, असा प्रश्नही काँग्रेसकडून उपस्थित केला जात आहे. दुसरीकडे संबंधित संघटनांचे म्हणणे आहे की, या घटनेचा मल्लिकार्जुन खरगे यांच्या जातीशी संबंध जोडणे चुकीचे आहे. मात्र, काँग्रेसने हा युक्तिवाद स्वीकारलेला नाही. खरगे यांच्या सभेनंतरच करण्यात आलेल्या या विधीमागे दलित नेत्याविषयीची मानसिकता असल्याचा आरोप काँग्रेसकडून सातत्याने करण्यात येत आहे.

दलित प्रश्नावरून काँग्रेसचा मोठा राजकीय मुद्दा

राहुल गांधींच्या फेसबुक पोस्टवरून काँग्रेसने आता या प्रकरणाला अधिक आक्रमकपणे पुढे नेण्याचे संकेत दिले आहेत. काँग्रेसकडून दलित समाजावरील अत्याचार आणि भेदभाव हा केवळ एका व्यक्तीपुरता मर्यादित मुद्दा नसून, देशातील सामाजिक व्यवस्थेशी संबंधित मोठा प्रश्न असल्याचे सांगण्यात येत आहे. राहुल गांधी यांनी आपल्या पोस्टमध्ये प्रत्येक दलित व्यक्तीला समाजात विविध स्तरांवर अपमानाला सामोरे जावे लागते, असा दावा केला आहे. त्यामुळे मल्लिकार्जुन खरगे यांच्या सभेनंतरचे कथित ‘शुद्धीकरण’ हे एका मोठ्या सामाजिक मानसिकतेचे उदाहरण असल्याचे काँग्रेसकडून सांगण्यात येत आहे.

आता पुढे काय?

या प्रकरणात सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे चौकशी आणि कायदेशीर कारवाई. काँग्रेसने SC-ST अत्याचार प्रतिबंधक कायद्यांतर्गत FIR दाखल करण्याची मागणी केली आहे. मात्र, संबंधितांवर कोणत्या कायद्यांतर्गत कारवाई होईल किंवा चौकशीत नेमके काय निष्पन्न होईल, हे पुढील काळात स्पष्ट होणार आहे. उत्तराखंड सरकारने या प्रकरणाच्या चौकशीचे निर्देश दिल्याची माहिती समोर आली आहे. त्यामुळे चौकशीनंतर या कथित ‘शुद्धीकरणा’मागील नेमका उद्देश काय होता, हे महत्त्वाचे ठरणार आहे. राजकीय आरोपांच्या पलीकडे जाऊन या प्रकरणाची निष्पक्ष चौकशी व्हावी आणि सत्य समोर यावे, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.

यशोमती ठाकूर यांच्या रिपोस्टमुळे अमरावतीतही चर्चा

राहुल गांधी यांनी दलित अत्याचार आणि मल्लिकार्जुन खरगे यांच्या प्रकरणावर केलेली फेसबुक पोस्ट यशोमती ठाकूर यांनी रिपोस्ट केल्याने या राष्ट्रीय वादाला आता अमरावतीच्या राजकीय संदर्भातही महत्त्व प्राप्त झाले आहे. अमरावती हा सामाजिक आणि राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील जिल्हा मानला जातो. दलित, वंचित आणि सामाजिक न्यायाच्या प्रश्नांवर येथील राजकारणात सातत्याने चर्चा होत असते. त्यामुळे काँग्रेसच्या वरिष्ठ नेत्या म्हणून यशोमती ठाकूर यांनी राहुल गांधींची भूमिका सोशल मीडियावरून पुढे नेल्याने या मुद्द्यावर स्थानिक पातळीवरही प्रतिक्रिया उमटण्याची शक्यता आहे.

हल्द्वानीतील मल्लिकार्जुन खरगे यांच्या सभेनंतर करण्यात आलेल्या कथित ‘शुद्धीकरणा’वरून सुरू झालेला वाद आता केवळ एका धार्मिक विधीपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. या प्रकरणाला अस्पृश्यता, दलितांचा सन्मान, संविधानिक अधिकार आणि सामाजिक भेदभाव या गंभीर मुद्द्यांशी जोडण्यात आले आहे. राहुल गांधी यांनी या प्रकरणात SC-ST कायद्यांतर्गत FIR दाखल करण्याची थेट मागणी केली आहे. त्यांच्या या भूमिकेला काँग्रेसच्या विविध नेत्यांकडून पाठिंबा मिळत असून, अमरावतीच्या माजी मंत्री यशोमती ठाकूर यांनीही राहुल गांधींची फेसबुक पोस्ट रिपोस्ट करून आपली भूमिका स्पष्ट केल्याचे दिसून येते. दुसरीकडे भाजप आणि संबंधित संघटनांनी जातीय भेदभावाचा आरोप फेटाळला आहे. त्यामुळे या संपूर्ण प्रकरणात सत्य काय आहे, ‘शुद्धीकरण’ विधीमागील नेमका उद्देश काय होता आणि चौकशीत कोणते तथ्य समोर येते, याकडे आता देशाचे लक्ष लागले आहे. दरम्यान, राहुल गांधींच्या आक्रमक भूमिकेनंतर आणि यशोमती ठाकूर यांच्यासह काँग्रेस नेत्यांनी हा मुद्दा सोशल मीडियावर पुढे नेल्यानंतर हल्द्वानीतील ही घटना येत्या काळात आणखी मोठा राजकीय मुद्दा बनण्याची शक्यता आहे.