अमरावती ब्रेकिंग विशेष: अमरावती शहराच्या हृदयस्थानी गांधी चौकावर वसलेलं श्री अंबादेवी मंदिर केवळ एक धार्मिक स्थळच नाही तर संपूर्ण विदर्भाची कुलस्वामिनी, रुक्मिणीचं माहेर आणि श्रीकृष्णाचं सासरं म्हणून ओळखलं जातं. या मंदिराचा इतिहास इतका प्राचीन आणि वैभवशाली आहे की अमरावती शहराचंच नाव या देवीच्या नावावरून पडलं आहे!
अमरावती नगरीचं नामकरण
अमरावतीचे प्राचीन नाव “उदुंबरावती” होते, जे प्राकृत भाषेत “उम्रावती” झाले आणि नंतर “अमरावती” म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं. अमरावती जिल्ह्याला देवीच्या नावावरून नाव मिळाल्याचा विश्वास आहे आणि या नावाचा अर्थ “अमरांचे शहर” किंवा “शाश्वत शहर” असा होतो. उदुंबर (औंबर) झाडांची येथे भरमसाट संख्या असल्याने या नावाची उत्पत्ती झाली.
मंदिराचा प्राचीन इतिहास आणि पुरावे
इ.स. 1097 पासूनचे ऐतिहासिक दस्तऐवज या मंदिराच्या प्राचीन उत्पत्तीची माहिती देतात, देवतांच्या मूर्तींच्या खाली असलेल्या शिलालेखांवरून त्याचा समृद्ध इतिहास आणि सांस्कृतिक महत्त्व समजतं. संशोधकांच्या मते, माता अंबादेवीची मूर्ती वालुकेची (वाळूचे दगडाची) असून अतिप्राचीन आहे.
विदर्भ राज्य आणि राजा भिष्मक यांचं कनेक्शन
विदर्भ नावाच्या राजवंशातील राजा भिष्मकाची राजधानी कुंडीनपूर (कौंडण्यपूर) होती आणि अंबादेवी त्यांची कुलदैवत होती. स्थानिक लोकांचा असा विश्वास आहे की रुक्मिणी अमरावतीची कन्या होती. या प्रदेशातील लोकविवाह गीतांमध्ये आजही या दिव्य प्रेमकथेच्या प्रतिमा सापडतात.
श्रीकृष्ण-रुक्मिणीचं पौराणिक कथानक
असं म्हटलं जातं की भगवान श्रीकृष्णाने रुक्मिणीचं शिशुपालाशी होणारं बळजबरीचं लग्न टाळण्यासाठी या मंदिरातून तिचं हरण केलं होतं. या मंदिरातूनच भिष्मकपुत्री रुक्मिणीचे श्रीकृष्णाने हरण करून विवाह केल्याची पूर्वापार चालत आलेली मान्यता आहे. यामुळे हे मंदिर रुक्मिणीचं माहेर आणि श्रीकृष्णाचं सासर म्हणून ओळखलं जातं.
मंदिराची वास्तुकला आणि संरचना
मंदिर परिसर उंच भिंतींनी वेढलेला आहे आणि आत प्रवेश केल्यावर एक विशाल सभाहॉल दिसतो. डाव्या बाजूला अनेक गलियाऱ्यांमधून अंगणात जाता येतं. मुख्य प्रवेशद्वार किल्ल्याच्या दरवाजासारखं विशाल आणि भव्य आहे.
नगरखाना आणि चित्रकला
मुख्य प्रवेशद्वारावर “नगरखाना” किंवा ढोल वाजवण्याची खोली आहे. मंदिराच्या भिंती पुराणांच्या चित्रमय दृश्यांनी भरलेल्या आहेत.
गर्भगृह आणि प्रतिमा
मुख्य गर्भगृह तीन मोठ्या कमानीच्या आकाराच्या खोल्यांमध्ये विभागलेला आहे. यामध्ये वाळूच्या दगडाच्या देवी अंबाबाई, गणपती, महादेव, विष्णू आणि पार्वती यांच्या प्रतिमा आहेत.
मंदिराचा ऐतिहासिक विकास
१९व्या-२०व्या शतकातील विकास कार्य
१८७०: हैदराबाद गॅझेटियरनुसार हजारो वर्षांपूर्वीचं हे मंदिर असल्याचं नोंदवलं गेलं
१८९०: अतिथीगृहाची दोन मजली इमारत बांधण्यात आली
१८९५: मारुती मंदिर आणि दुर्गादेवी मंदिराची जागा बांधली गेली
१८९६: मंदिराची दोन शिखरे बांधण्यात आली
१९०५: सोन्याचा मुलामा असलेला मूळ चांदीचा प्रसन्न मुखवटा तयार करण्यात आला
भोसले घराण्याचा योगदान
१७२२ मध्ये छत्रपती शाहूंनी अमरावती आणि बडनेरा हे रानोजी भोसले यांना भेट दिले आणि अमरावतीला “भोसलेकी अमरावती” म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं. रानोजी भोसले यांनी देवगाव आणि अंजनगाव सुर्जी करारानंतर आणि गाविलगड किल्ला जिंकल्यानंतर शहराची पुनर्बांधणी आणि विकास केला.
विशेष पूजा परंपरा
अंबादेवीच्या मूर्तीला मंगळवार, पौर्णिमा, अमावस्या, नवरात्र आणि महत्त्वाच्या सणांच्या दिवशी मुखवटा आणि संपूर्ण सुवर्णालंकार, जडजवाहीर चढवले जातात.
नवरात्रोत्सव – विदर्भाचा सर्वात मोठा उत्सव
नवरात्री हा उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो आणि हजारो भाविक येथे येतात. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांमध्ये मंदिर २४ तास खुलं असतं आणि दिवसभर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असतात.
नवरात्रीतील विशेष कार्यक्रम
घटस्थापना: पहिल्या दिवशी पहाटे ५ वाजताध्वजारोहण: सकाळी ८:३० वाजताकीर्तन-भजन: दिवसभर विविध भजनी मंडळांचे कार्यक्रमप्रवचन: ख्यातनाम संतांचे प्रवचनशोभायात्रा: देवीची भव्य पालखी मिरवणूक महाआरती: संध्याकाळी भव्य आरतीअन्नदान: मोफत भोग प्रसादाची व्यवस्थामेळावा: मंदिर परिसरात भव्य जत्रा मेळानवरात्रीच्या काळात दोन लाखांहून अधिक श्रद्धावान येथे दर्शनासाठी येतात.
मंदिराचं धार्मिक महत्त्व
अमरावतीतील लोक लग्न किंवा कुटुंबातील इतर कोणत्याही मंगल प्रसंगापूर्वी देवी अंबाची अनिवार्य पूजा करतात. घरात कोणताही शुभ कार्यक्रम असला तरी प्रथम अंबादेवीची पूजा घेणं बंधनकारक मानलं जातं.
शक्तिपीठाचं महत्त्व
हे मंदिर भारतातील प्राचीन शक्तिपीठांपैकी एक असून जगन्नाथ रुक्मिणीचं माहेर, श्रीकृष्णाचं सासर आणि अनंत दुःखितांचं सुखस्थान, निराश्रितांचं आश्रयस्थान आणि सर्वांचं श्रद्धास्थान आहे.
एकवीरा देवी मंदिर
अंबादेवी मंदिराच्या अगदी शेजारी एकवीरा देवी मंदिर आहे जे एका भेटीत दोन महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थळांना भेट देण्याची संधी देते. देवी एकवीरा ही शक्तिशाली देवता मानली जाते आणि मुख्यतः महाराष्ट्रातील कोळी आणि आग्री समुदायांद्वारे पूजा केली जाते.
मंदिराचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेवर प्रभाव
मंदिर परिसराबाहेर स्थानिक बाजार आहे जिथे पर्यटक रांगोळी पावडर, खेळणी, पितळी स्मृतिचिन्हे आणि पूजेसाठी वस्तू खरेदी करू शकतात. स्थानिक हस्तकला, पारंपारिक प्रदर्शन आणि महाराष्ट्राच्या पाककलेचा आस्वाद घेता येतो.
मंदिर खुलण्याचा वेळ
सकाळी ५:०० ते रात्री ९:०० वाजता (नियमित दिवस)नवरात्रीच्या काळात: २४ तास खुलंमुख्य दरवाजा: रात्री ९ ते सकाळी ५ वाजेपर्यंत बंद
कसे पोहोचाल?
मंदिराचं स्थानपत्ता: WPGX+VGV, अक्षय राजगुरे रोड, अमरावती, महाराष्ट्र ४४४६०१ गांधी चौक, अमरावती शहराच्या अगदी मध्यभागीप्रवास मार्गरेल्वेने:अमरावती रेल्वे स्थानकापासून १ कि.मी.बडनेरा जंक्शन जवळच आहेबसने:अमरावती बस स्थानकापासून १.५ कि.मी.नागपूरपासून १५५ कि.मी. – थेट राज्य परिवहन बस उपलब्धस्थानिक वाहतूक:स्थानिक बसेस, टॅक्सी आणि ऑटोरिक्षा सहज उपलब्ध
पार्किंगची व्यवस्था
नेहरू मैदान ओसवाल भवन मैदान मुधोलकर पेठ मैदान व्हीलचेअर प्रवेश आणि पार्किंग उपलब्धटीप: मंदिर बाजारपेठेत असल्याने चारचाकी वाहनांसाठी पार्किंग आव्हानात्मक असू शकतं, विशेषतः नवरात्रीच्या काळात.
भेट देण्याची योग्य वेळ
नवरात्री (मार्च-एप्रिल आणि सप्टेंबर-ऑक्टोबर) – सर्वोत्तम अनुभवासाठीमंगळवार – विशेष पूजा आणि सुवर्णालंकारपौर्णिमा आणि अमावस्या – विशेष दर्शनदसरा – भव्य उत्सव
भक्तांचे अनुभव
मंदिरात येणारे भक्त येथील शांतता, सकारात्मक उर्जा आणि आध्यात्मिक वातावरणाचं वर्णन करतात. मंदिर स्वच्छ आणि शिस्तबद्ध वातावरणासाठी प्रसिद्ध आहे जे भेट देणाऱ्यांना आनंददायी आणि आदरयुक्त अनुभव देतं.
विशेष सूचना
११ च्या नंतर मंदिर संस्थानाच्या निवासगृहात खोल्या उपलब्ध नाहीतसकाळपर्यंत प्रवेश प्रतिबंधितनवरात्रीच्या काळात विशेष वाहतूक व्यवस्था लागूफोटोग्राफीसाठी विशेष परवानगी आवश्यक
श्री अंबादेवी मंदिर हे केवळ पूजास्थळच नाही तर विदर्भाची आस्था, संस्कृती आणि परंपरेचं जिवंत प्रतीक आहे. इ.स. १०९७ पासूनचा इतिहास असलेलं, श्रीकृष्ण-रुक्मिणीच्या पावन प्रेमकथेशी निगडित असलेलं आणि लाखो भक्तांच्या आस्थेचं केंद्र असलेलं हे मंदिर प्रत्येक भाविकाने आयुष्यात एकदा तरी भेट द्यावी अशी पवित्र तीर्थभूमी आहे.भक्तांच्या हृदयात, अंबादेवी मंदिर केवळ दगड आणि चुन्याचं बांधकाम नाही; तर दोन दिव्य प्राण्यांमधील पवित्र प्रेमाचं जिवंत स्मारक आहे