अमरावती – विदर्भाच्या मध्यवर्ती भागात वसलेला अमरावती जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या ३६ जिल्ह्यांपैकी एक महत्त्वाचा जिल्हा आहे. ऐतिहासिक वारसा, सांस्कृतिक वैभव आणि आधुनिक विकासाचा संगम असलेला हा जिल्हा आपल्या अनेक वैशिष्ट्यांसाठी ओळखला जातो.
भौगोलिक स्थिती आणि क्षेत्रफळ
अमरावती जिल्हा महाराष्ट्राच्या पूर्व विदर्भ प्रदेशात स्थित आहे. सुमारे १२,२१२ चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ असलेल्या या जिल्ह्याच्या उत्तरेस अकोला, पूर्वेस वर्धा, दक्षिणेस यवतमाळ आणि पश्चिमेस बुलढाणा जिल्हे आहेत. जिल्ह्याचे मुख्यालय अमरावती शहर हे विदर्भातील प्रमुख शहरांपैकी एक मानले जाते.
प्रशासकीय रचना
अमरावती जिल्हा प्रशासकीयदृष्ट्या १४ तालुक्यांमध्ये विभागलेला आहे. यात अमरावती, अंजनगाव सुर्जी, अचलपूर, भाटकुली, चांदूर रेल्वे, चिखलडरा, धामणगाव रेल्वे, धारणी, मोर्शी, नंदगाव-खंडेश्वर, तिवसा, वाडी, वरूड आणि चांदूर बाजार या तालुक्यांचा समावेश होतो. जिल्ह्यातील एकूण लोकसंख्या सुमारे २८ लाखांच्या आसपास आहे.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
अमरावतीचा इतिहास अत्यंत समृद्ध आहे. भोसले घराण्याच्या अधिपत्याखाली या प्रदेशाचा विकास झाला. राजर्षी शाहू महाराजांच्या काळात अमरावतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. ब्रिटिश काळात अमरावती हे बरार प्रांताचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. स्वातंत्र्यलढ्यात अमरावतीच्या अनेक वीर सपूतांनी आपले योगदान दिले.
शैक्षणिक केंद्र
अमरावती हे विदर्भातील प्रमुख शैक्षणिक केंद्र आहे. संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ, गव्हर्नमेंट मेडिकल कॉलेज, इंजिनिअरिंग कॉलेज, कायदा महाविद्यालय आणि अनेक प्रतिष्ठित शैक्षणिक संस्था येथे कार्यरत आहेत. शहरातील विद्यार्थ्यांना उच्च दर्जाचे शिक्षण मिळत असल्याने आजूबाजूच्या जिल्ह्यांतून विद्यार्थी येथे शिक्षणासाठी येतात.
औद्योगिक विकास
कापूस उत्पादनात अमरावती जिल्ह्याचे महत्त्वाचे स्थान आहे. सुती कापड, तेलबिया, डाळ गिरण्या आणि कृषी आधारित उद्योग येथे मोठ्या प्रमाणात आहेत. MIDC क्षेत्रात अनेक मध्यम आणि लघुउद्योग विकसित झाले आहेत. अलिकडच्या वर्षांत माहिती तंत्रज्ञान आणि सेवा क्षेत्रातही प्रगती होत आहे.
कृषी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था
अमरावती जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था मुख्यत्वे कृषीप्रधान आहे. कापूस, सोयाबीन, तूर डाळ, ज्वारी, गहू आणि भाजीपाला ही येथील प्रमुख पिके आहेत. तापी, पूर्णा, चंद्रभागा आणि पेढी या नद्या जिल्ह्यातून वाहतात. मेळघाट प्रकल्प हा येथील प्रमुख सिंचन प्रकल्प आहे.
पर्यटन स्थळे
मेळघाट वन्यजीव अभयारण्य – सातपुडा रांगेतील हे अभयारण्य वाघांसाठी प्रसिद्ध आहे. नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेले हे क्षेत्र निसर्गप्रेमींसाठी आदर्श आहे.
चिखलडरा – समुद्रसपाटीपासून ३७७० फूट उंचीवर असलेले हे टेकडी स्थानक महाराष्ट्रातील एकमेव कॉफी उत्पादन क्षेत्र आहे. गौरीकुंड धबधबा आणि सुंदर दृश्ये पर्यटकांना आकर्षित करतात.
वण अभयारण्य – वन्यजीव संरक्षणासाठी महत्त्वाचे असलेले हे क्षेत्र पक्षीप्रेमींसाठी विशेष आहे.
अंबादेवी मंदिर – मेळघाट परिसरातील हे प्राचीन मंदिर धार्मिक महत्त्वाचे आहे.
सांस्कृतिक वारसा
अमरावतीची सांस्कृतिक परंपरा अत्यंत समृद्ध आहे. येथील लोकसंगीत, लोकनृत्य आणि सणोत्सवांना विशेष महत्त्व आहे. गोंडवाणा संस्कृती, कोरकू जमातीची परंपरा या जिल्ह्याला वेगळे वैशिष्ट्य देतात. दिवाळी, दसरा, होळी यासोबतच गुढीपाडवा आणि नागपंचमी मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात.
प्रसिद्ध व्यक्तिमत्त्वे
अमरावती जिल्ह्याने देशाला अनेक महान व्यक्ती दिल्या आहेत. राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. पंजाबराव देशमुख, प्रभाकर बापू जोग, सुरेश भट, गजानन महाराज यांसारख्या अनेक विभूतींची ही जन्मभूमी आहे.
वाहतूक व्यवस्था
अमरावती हे रेल्वे आणि रस्ते मार्गाने देशाच्या विविध भागांशी जोडलेले आहे. मध्य रेल्वेच्या मार्गावर असलेले अमरावती रेल्वे स्थानक प्रमुख आहे. राष्ट्रीय महामार्ग ६ (नागपूर-सूरत) आणि राज्य महामार्ग जिल्ह्यातून जातात. अलिकडे विकसित झालेल्या बेल्लोरा विमानतळामुळे हवाई संपर्कही सुलभ झाला आहे.
आरोग्य सेवा
सरकारी वैद्यकीय महाविद्यालय आणि रुग्णालय, जिल्हा रुग्णालय तसेच अनेक खाजगी रुग्णालये आणि क्लिनिक येथे उपलब्ध आहेत. ग्रामीण भागातही प्राथमिक आरोग्य केंद्रे कार्यरत आहेत.
सध्याच्या विकास योजना
स्मार्ट सिटी मिशन अंतर्गत अमरावती शहराचा विकास सुरू आहे. सोलर एनर्जी प्रकल्प, रस्ते विकास, स्वच्छता अभियान आणि डिजिटल इंडिया उपक्रमांतून जिल्ह्याची प्रगती होत आहे.
अमरावतीब्रेकिंग.इन – आपल्या जिल्ह्यातील प्रत्येक लहान-मोठ्या घडामोडींची ताज्या बातमी आपल्यापर्यंत पोहोचवणारे आपले विश्वासू स्थानिक वृत्त माध्यम. शैक्षणिक, राजकीय, सामाजिक, क्रीडा आणि सांस्कृतिक क्षेत्रातील सर्व बातम्यांसाठी नेहमी आपल्या सोबत! अमरावती जिल्हा आपल्या ऐतिहासिक वारशाचा अभिमान बाळगत आधुनिक विकासाच्या वाटेवर वेगाने पुढे जात आहे. नैसर्गिक संपत्ती, कृषी वैभव, औद्योगिक प्रगती आणि सांस्कृतिक समृद्धी यांचा अनोखा संगम येथे पाहायला मिळतो.